Historia Obszaru Warownego "Śląsk"

1. Powstanie Obszaru Warownego „Śląsk”

Podział Śląska między Polskę i Niemcy, dokonany po pierwszej wojnie światowej postawił obie strony w trudnej sytuacji na wypadek wojny. Ewentualne działania zbrojne musiałyby być prowadzone w silnie zurbanizowanym i uprzemysłowionym regionie. W dodatku dla Niemiec i Polski były to tereny niezwykle ważne pod względem strategicznym. Ze względu na początkowo niewielkie zagrożenie ze strony Niemiec jak i problemy finansowe państwa, obrona granicy zachodniej nie wyszła poza fazę planowania. Dopiero wzrost napięcia w stosunkach polsko – niemieckich na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych spowodował większe zainteresowanie obroną Górnego Śląska. W efekcie wykonano tzw. pozycję osłonową, składającą się z fortyfikacji polowych i budowli półstałych. W 1931 roku została ona obsadzona przez jednostki 23 Dywizji Piechoty.

Momentem przełomowym w umacnianiu obrony na granicy zachodniej stał się rok 1933. Poprawa koniunktury po „Wielkim Kryzysie” jak i wzrastające, realne zagrożenie ze strony Niemiec spowodowały powrót do koncepcji fortyfikowania Śląska. Wykorzystując wcześniejsze studia terenowe i plany przedstawione przez dowódcę 23 DP – gen. Józefa Zająca, przystąpiono do realizacji tzw. fortyfikacji rozproszonej. Ta nowa koncepcja, w odróżnieniu od pierwszowojennej, polega na budowaniu dużej ilości niewielkich schronów bojowych, powiązanych systemem ognia i połączonych siecią umocnień ziemnych. W przypadku polskich fortyfikacji przyjęto zasadę tworzenia tzw. punktów oporu, czyli skupisk „bunkrów” zdolnych do obrony okrężnej.

budowa zalewu
Archiwalne zdjęcie wykonane podczas budowy zalewu nr 3 "Kozłowa Góra"
fot. z arch. ZPW "Kozłowa Góra"

W pierwszym etapie, przypadającym na lata 1933/35, powstały trzy izolowane punkty oporu: p.o. „Dąbrówka Wielka” (1933), p.o. „Szyb Artura” (1934) i p.o. „Bobrowniki” (1935) – w sumie ok. 26 schronów bojowych. Wszystkie umieszczone zostały na rozległych wzniesieniach, górujących nad okolicą. Dzięki temu artyleria lekka (polowa), w którą wyposażone było każde zgrupowanie uzyskiwała doskonały wgląd na przedpole. Rok powstania każdego punktu jest raczej umowny i wyznaczony został na podstawie daty wybetonowania głównych obiektów. Trzeba jednakże pamiętać, że prace fortyfikacyjne trwały do momentu wybuchu wojny, tak więc w okresie do września 1939 roku poszczególne odcinki OWaru były systematycznie wyposażane i uzupełniane o kolejne schrony.

Kolejny sezon budowlany to rok 1936. Wtedy to dokończono betonowanie obiektów w Bobrownikach i wybudowano koszary z dwoma schronami bojowymi. Rozpoczyna się również etap zagęszczania obrony zwłaszcza wokół tzw. „klina bytomskiego”, czyli terytorium niemieckiego ostro wcinającego się w polski Górny Śląsk. W związku z tym powstaje jeden z najsilniejszych punktów oporu – „Łagiewniki”. Został on wyposażony aż w trzy tradytory dla armaty polowej. Jednocześnie powstają odcinki łącznikowe (p.o. „Kamień”, Brzeziny i Maciejowice) przekształcające w tym rejonie umocnienia polskie we w miarę ciągłą linię.

W 1937 roku prace prowadzono przede wszystkim na terenie obecnej Rudy Śląskiej. W ten sposób powstają główne obiekty p.o. „Godula”, p.o. „Czarny Las” (p.o. „Nowy Bytom”), p.o. „Radoszowy” oraz II linii. Dla połączenia ich w jednolity ciąg umocnień wybetonowano ciężkie obiekty grupy bojowej „Zgorzelec”, „Chebzie”, „Wirek” i „Kłodnica”. Natomiast p.o. „Szyb Artura” wzbogaca się o kolejne 4 ciężkie schrony bojowe. Na innych odcinkach również trwają prace. Powstają koszary, magazyny amunicji, wartownie, komory kabli telefonicznych.

Zalew nr 2 "Józefka"
Tak mógłby wyglądać w 1939 r. zalew nr 2 "Józefka"gdyby nie panująca wówczas susza.

Równolegle z budową fortyfikacji stałych, w latach 1935 – 37, na północnym skrzydle Obszaru Warownego trwają prace hydrotechniczne. Powstaje tu, wzdłuż rzeki Brynicy, sieć zalewów, rozlewisk i terenów zabagnionych mających stanowić przeszkodę nie do przebycia dla niemieckiej broni pancernej. Poczynając od Kamienia (dzielnica Piekar Śląskich) na Świerklańcu kończąc powstaje szereg zastawek i jazów zalewowych. Tama nr 1 „Szarlej” była bezpośrednio chroniona przez p.o. „Bobrowniki”. Jednakże tama nr 2 „Józefka” i nr 3 „Kozłowa Góra” były zbyt oddalone. Dlatego dla ich osłony w 1937 powstaje grupa bojowa „Wesoła” i „Wymysłów”.

W 1938 roku w ramach akcji zagęszczania obrony, na całym odcinku Obszaru Warownego „Śląsk” powstają obiekty pozorne, pozorno – bojowe oraz lekkie schrony bojowe. Jednocześnie trwają prace wyposażeniowe w wybudowanych obiektach jak i intensywna budowa umocnień ziemnych, stanowisk moździerzy, polowych stanowisk artylerii, zapór przeciwczołgowych i przeciwpiechotnych oraz sieci telefonicznej.

Sytuacja radykalnie zmienia się po wkroczeniu Niemców do Czechosłowacji. Wobec groźby obejścia umocnień skrzydłami, zapada decyzja o budowie kolejnych umocnień. Na północy miał powstać odcinek „Niezdara” (nazwa przyjęta od jedynego, zrealizowanego punktu oporu), na południu odcinek „Mikołów”. Prace rozpoczęto na północy wiosną 1939, na południu latem ale nigdy nie udało się ich dokończyć. W tym samym roku jako uzupełnienie powstają pozycje obronne składające się z polowych schronów piechoty (tzw. „urbany”) – pozycja czat nad Brynicą, polowy punkt oporu „Nowa Wieś”, pozycja polowa „Kozłowa Góra”, pozycja polowa „Tarnowskie Góry” na północy, czy pozycja „nad Jamną”, pozycja polowa „Las Wyrski” na południu. Jednocześnie zdecydowano się przedłużyć na północy sieć rozlewisk aż po miejscowość Brynica, na południu zaś stworzyć nowe na Kłodnicy i Gostynce (od miejscowości Wyry aż po Tychy)

gen. Sadowski
Gen. Jan "Jagmin" Sadowski (najniższy, na zdjęciu jeszcze pułkownik) w otoczeniu wyższych oficerów, być może podczas inspekcji Obszaru Warownego "Śląsk" ok. 1936 roku.
fot. z arch. D. Ciszowskiego

W przededniu wybuchu wojny utworzono Grupę Operacyjną "Śląsk", której dowódcą został gen. Jan „Jagmin” Sadowski. W jej skład wchodził między innymi Obszar Warowny „Śląsk” oraz 23 Dywizja Piechoty (d-ca płk. Kalabiński ). Całość natomiast włączono do składu Armii „Kraków” (d-ca gen. Antoni Szyling) sformowanej w ramach mobilizacji frontu zachodniego. Bezpośrednim dowódcą OWaru został płk. Wacław Klaczyński. Cały pas obrony składał się z pięciu odcinków:

- Odcinek „Niezdara” – 6 kompania specjalna ckm 11 pp, d-ca mjr. Józef Ćwiąkalski
- Odcinek „Bobrowniki” – IV batalion specjalny ckm 11 pp, d-ca mjr. Mikołaj Tomasik
- Odcinek „Chorzów” – IV batalion specjalny ckm 75 pp, d-ca mjr.Władysław II Wierzbicki
- Odcinek „Kochłowice” – IV batalion specjalny ckm 73 pp, d-ca mjr. Jan Stefan Witkowski
- Odcinek „Mikołów” – batalion forteczny KOP „Mikołów”, d-ca ppłk. Franciszek Pfeiffer

Natomiast artyleria forteczna wchodziła w skład IV dywizjonu wydzielonego 23 pułku artylerii lekkiej z Będzina, d-ca kpt Władysław Cesarz:

- Odcinek „Bobrowniki” – 10 bateria artylerii lekkiej specjalna typ A
- Odcinek „Chorzów” – 11 bateria artylerii lekkiej specjalna typ B
- Odcinek „Kochłowice” – 12 bateria artylerii lekkiej specjalna typ C

Dla odcinków „Niezdara” i „Mikołów” nie sformowano baterii artylerii lekkiej, gdyż przed wybuchem wojny nie zbudowano tam żadnego schronu dla artylerii lekkiej.


Bibliografia:
1. Jerzy Sadowski, Fortyfikacje Górnego Śląska w przededniu II wojny światowej,[w:] "Zeszyty Tarnogórskie", Tarnowskie Góry 1993, nr: 16.
2. http://www.wp39.netlook.pl/site/wp/wp1/w2/art/moba.php
 
Design - d4u.pl